Tekst przygotował Raum kontakt: averaum@interia.pl

W filozofii akademickiej da się wyróżnić kilka działów. Głównymi tradycyjnymi działami są: metafizyka, etyka, filozofia polityki, filozofia nauki i logika.

Metafizyka – badania nad bytem i poznaniem

 Termin „metafizyka” to nazwa, którą kilku traktom Arystotelesa dał ich pierwszy wydawca, Andronikos. Sam Arystoteles określał owe traktaty mianem „filozofii pierwszej”. Przez „pierwszą” rozumiał fundamentalną, podstawową, najbardziej doniosłą. Do tej „filozofii pierwszej” należą takie zagadnienia jak natura bytu, natura przyczynowości (lub stawiania się) i natura wiedzy. Miano  „metafizyka” przylgnęło do filozofii pierwszej raczej przez przypadek. Kiedy Andronikos wydawał dzieła Arystotelesa, traktaty o „filozofii pierwszej” zebrał w jednej księdze wraz z traktatem zwanym fizyką, umieszczając Fizykę na początku. Otóż greckie słowo meta znaczy „po”, i Andronikos nazwał część drugą tej księgi Metafizyką – to znaczy „tym” co następuje po „Fizyce”.

 Metafizykę można definiować tak, iż składa się ona z ontologii, to znaczy badań nad naturą istnienia i stawiania się, oraz z epistemologii, czyli teorii wiedzy. Stawiała zagadnienia dotyczące umysłu, duszy, Boga, czasu, przestrzeni i wolnej woli. Dlatego tak jest, iż badanie ogólnej natury bytu i poznania nieuchronnie prowadzi do wielu innych powiązanych z nimi zagadnień.

 

Etyka – badania nad wartością

 Słowo „etyka” pochodzi od greckiego słowa oznaczającego obyczaje, ale już od wieku siedemnastego oznacza w języku angielskim badania lub naukę o moralności, bądź też naukę o wszelkiego rodzaju ludzkich powinnościach, obejmującą powinności moralne, prawne i polityczne.

  W czasach współczesnych „etyka” ma dwa różne znaczenia. Może, po pierwsze, oznaczać badania nad teoriami dotyczącymi intelektualnych źródeł i uzasadnień kodeksów moralnych albo moralności w ogóle. Po wtóre, może oznaczać poszczególne kodeksy postępowania przyjmowane przez jednostki bądź grupy zawodowe. Słowo to jest używane w tym drugim sensie, kiedy ludzie mówią o etyce medycznej, etyce prowadzenia interesów i tak dalej.

  Etyka, która bywa również nazywana filozofią moralności, rozważa, obok innych zagadnień, swój własny status jako obiektywnego badania. Poważnie zajmuje ją również motywacja, a zwłaszcza altruizm i egoizm.

  Etyka stawia pytania dotyczące zasad moralnych, szczęścia, sprawiedliwości, odwagi i w ogóle wszelkich ludzkich stanów i cech, które są uważane za wartościowe i pożądane lub bezwartościowe i niepożądane.

Filozofia polityki – badania nad obywatelem

  Filozofia polityki zajmuje się zagadnieniami władzy, obywatela i państwa. Interesują ją jednak nie tyle szczegóły, ogniwa i mechanizmy konkretnych rządów czy sposobów sprawowania władzy, usiłuje raczej udzielać odpowiedzi na pytania ogólniejsze, między innymi takie jak: Dlaczego należy być posłusznym wobec władz państwa, w którym się żyje? Czy istnieje jakieś inne uzasadnienie dla tego posłuszeństwa poza strachem? Czy państwa są nam potrzebne itp.

  W pierwszej połowie obecnego wieku wydawało się, iż profesjonalni filozofowie stracili zainteresowania dla zagadnień państwa i obywatela. Warto zatem może zwrócić uwagę, że wcześniej problematyka ta stanowiła ważną część filozofii. Od czasów Platona, wszyscy, którzy rościli sobie pretensje do tego, by zapisać się w pamięci potomnych jako znaczący myśliciele filozoficzni, pisali o zagadnieniach polityki.

Sam Platon napisał dwa obszerne dzieła polityczne: Państwo i Prawa.

Arystoteles napisał księgę zwaną Polityką, Augustyn – Państwo Boże; Tomasz z Akwinu rozważał prawa i obowiązki władców i ich poddanych; najważniejsze dzieło Tomasza Hobbesa jest poświęcone państwu (które zwał on Lewiatanem); rozległa twórczość Johna Locke’a obejmuje niezmiernie wpływowe Dwa traktaty o rządzie; David Hume pisał o historii i polityce, a z czasów mniej odległych można wspomnieć o Heglu, Benthamie, Johnie Stuarcie Millu i oczywiście o Karolu Marksie.

Filozofia nauki

  Pogląd, że istnieją problemy filozoficzne swoiste dla nauk systematycznych, pojawił się stosunkowo niedawno. Do wieku dziewiętnastego to, co nazywa się obecnie filozofią nauki stanowiło część ogólnej teorii poznania. Niektórzy dziewiętnastowieczni autorzy, jak na przykład John Stuart Mill, traktowali ją jako dział logiki – „logikę indukcyjną”.

  Obecnie filozofia nauki jest uważana za odrębną gałąź dążeń filozoficznych i jako taką wykłada się ja na wielu uniwersytetach , czasami studentom nauk przyrodniczych, czasami studentom filozofii, czasami jednym i drugim. Często studiuje się ją łącznie z historią nauki.

  Problemy filozoficzne związane z nauką obejmują zagadnienia ontologiczne, to znaczy zagadnienia dotyczące realności bytów teoretycznych takich jak grawitacja, siła magnetyczna, elektron i antymateria. Bada się również związki zachodzące między rozmaitymi naukami szczegółowymi i rozpatruj teoretycznie możliwość zredukowania wszystkich nauk do jednej nauki uniwersalnej; zwykle przyjmuje się, że jest nią fizyka.

Logika – filozofia wnioskowania i dowodzenia

 Słowo „logika” pochodzi od greckiego logos, to znaczy „myśl”, „rozum” albo „słowo” i przypuszczalnie właśnie z tego powodu logikę definiowana czasem jako badania nad prawami myślenia.

  Arystoteles, o którym można powiedzieć, iż był odkrywcą tej problematyki, charakteryzował jednak logikę jako badania nad dowodzeniem.

  Nie każde rozumowanie zmierza jednak do tego, by dowieść czegoś w sposób ścisły. Wiele rozumowań zmierza jedynie do wykazania, że coś jest prawdopodobne albo możliwe. Wiarygodność rozumowania, które ma przemawiać za prawdopodobieństwem, lub jej brak, nie należy już do logiki, ta bowiem bada tylko dowód w sensie ścisłym, nazywany niekiedy dowodem dedukcyjnym. Ponieważ dowody w sensie ścisłym występują w matematyce, wielu ludzi, niezależnie od tego czy zadaje sobie z tego sprawę, czy nie, jest w pewnym sensie nieźle obeznanych z przykładami takich dowodów, ponieważ wielu ludzi uczyło się trochę matematyki.

  Logikę najlepiej jest definiować jako badania nad tym aspektem ścisłego czy też dedukcyjnego dowodu, który dotyczy jego zasadności (lub bezzasadności) .

  Niektórzy filozofowie utrzymywali, że logika, obok zasadności, powinna również badać prawdę. Prawda jest jednak o wiele szerszym zagadnieniem niż zasadność. Można obmyślać ogólne reguły służące do sprawdzania zasadności, nie ma jednak ogólnych reguł pozwalających ustalać, co jest prawdziwe. Na przykład, wiele rozmaitych nauk posługuje się odmiennymi technikami obserwacji i eksperymentowania. Badanie zasadności i bezzasadności bez rozważania zagadnień prawdy i fałszu jest więc rzeczą możliwą i pożyteczną.

Czytając dział wstęp do filozofii możemy przystąpić do przeprowadzenia rozgraniczenia między filozofią a naukami szczegółowymi, religią, sztuką i ideologią. Nauki szczegółowe mozna klasyfikować w różny sposób. Autor Juliusz Zychowicz tłumaczy to tak:

1.Nauki realne

-Nauki przyrodnicze

(np. fizyka, chemia, astronomia, medycyna teoretyczna, biologia)

-Nauki kulturowe

(np. nauki humanistyczne - historia, religioznawstwo, lingwistyka, estetyka, nauki społeczno-ekonomiczne)

2.Nauki formalne

(np. logika formalna, matematyka, nauki strukturalne)

Tekst przygotował Raum kontakt: averaum@interia.pl